www.TheSeaNation.gr

Από την έρευνα στην ευρωπαϊκή στρατηγική για την ασφάλεια λιμένων και θαλάσσιων μεταφορών

Η ασφάλεια των λιμένων αναδεικνύεται σήμερα σε κρίσιμο πυλώνα της ευρωπαϊκής πολιτικής, ιδίως σε ένα περιβάλλον αυξανόμενης πολυπλοκότητας και νέων μορφών απειλών. Στο πλαίσιο αυτό, το ευρωπαϊκό έργο SMAUG (Smart Maritime and Underwater Guardian https://smaug-horizon.eu/) φιλοδοξεί να επαναπροσδιορίσει τον τρόπο προσέγγισης της επιτήρησης και προστασίας των λιμενικών υποδομών και των πλοίων, ενσωματώνοντας προηγμένες τεχνολογίες και αναλυτικά εργαλεία.
Το Πανεπιστήμιο Πειραιώς, μέσω του Εργαστηρίου Ποσοτικής Ανάλυσης στη Ναυτιλία, υπό την επιστημονική καθοδήγηση της Καθηγήτριας Μαρία Μποϊλέ και με τη συμβολή μιας δυναμικής ερευνητικής ομάδας, έχει διαμορφώσει μια μακρόχρονη διεθνή παρουσία στον σχεδιασμό, τη διαχείριση και τη διαμόρφωση πολιτικής για τις θαλάσσιες μεταφορές και τα λιμάνια. Η εμπειρία αυτή επιτρέπει την προσέγγιση του έργου όχι μόνο ως τεχνολογικής καινοτομίας, αλλά ως στρατηγικής παρέμβασης στη λειτουργία των σύγχρονων λιμένων.
Η αρχική παρουσίαση του έργου ανέδειξε τη δυναμική ενός ολοκληρωμένου συστήματος, το οποίο βασίζεται στη συνδυαστική αξιοποίηση αυτόνομων μέσων, τεχνητής νοημοσύνης και ετερογενών πηγών δεδομένων. Η μετάβαση από την ερευνητική ανάπτυξη στην επιχειρησιακή υλοποίηση επιβεβαιώθηκε μέσα από τις πρόσφατες δράσεις εφαρμογής σε δύο ελληνικούς λιμένες στρατηγικής σημασίας: το λιμάνι της Ελευσίνας και το λιμάνι του Ηρακλείου, με την ενεργό συμμετοχή του Λιμενικού Σώματος – Ελληνικής Ακτοφυλακής.
Η Ελευσίνα, ως σημαντικός κόμβος logistics και ενεργειακών ροών, αποτέλεσε ιδανικό πεδίο για τη δοκιμή σεναρίων που σχετίζονται με την προστασία κρίσιμων υποδομών, την επιτήρηση λιμενικών εγκαταστάσεων και την ανίχνευση πιθανών απειλών σε υποδομές και πλοία στις περιοχές αυξημένου επιχειρησιακού κινδύνου. Το λιμάνι του Ηρακλείου, με έντονη επιβατική και εμπορική δραστηριότητα, προσέφερε ένα σύνθετο και δυναμικό περιβάλλον για τη διερεύνηση του θαλάσσιου και υποθαλάσσιου χώρου. Οι δράσεις στα δύο λιμάνια ανέδειξαν τη δυνατότητα προσαρμογής του συστήματος σε διαφορετικά προφίλ λιμένων, ενισχύοντας τη διαλειτουργικότητα και την επιχειρησιακή ετοιμότητα των εμπλεκόμενων φορέων.
Κατά την υλοποίηση των δράσεων ενεργοποιήθηκε ένα πλήρως ενοποιημένο σύστημα, το οποίο συνδύασε πλατφόρμα διαχείρισης δεδομένων, μη επανδρωμένα εναέρια μέσα (drones) για συνεχή επιτήρηση από αέρος, καθώς και αυτόνομα σκάφη επιφάνειας και υποβρύχια ρομποτικά οχήματα για τη διερεύνηση του θαλάσσιου και υποθαλάσσιου χώρου. Ο εξοπλισμός αυτός, ενισχυμένος με τεχνολογίες όπως σόναρ, υδρόφωνα και εξειδικευμένους αισθητήρες, επέτρεψε τη δημιουργία μιας ολοκληρωμένης επιχειρησιακής εικόνας, με συνεχή ροή δεδομένων και λεπτομερή αποτύπωση του περιβάλλοντος, ακόμη και σε σημεία που παραμένουν μη προσβάσιμα με συμβατικά μέσα. Η αξιοποίηση αλγορίθμων τεχνητής νοημοσύνης υποστηρίζει την άμεση ανάλυση των δεδομένων και τη λήψη ταχύτερων και τεκμηριωμένων αποφάσεων εκτίμησης και αντιμετώπισης των κινδύνων.
Στο πλαίσιο των δράσεων δοκιμάστηκαν σενάρια που περιλάμβαναν την ανίχνευση ύποπτων αντικειμένων στο θαλάσσιο χώρο, την επιθεώρηση υφάλων πλοίων και λιμενικών υποδομών, καθώς και τη διαχείριση συμβάντων που σχετίζονται με παράνομες δραστηριότητες, όπως το λαθρεμπόριο ή η μεταφορά επικίνδυνων υλικών. Η συνδυαστική ενεργοποίηση διαφορετικών μέσων — από την αρχική ανίχνευση έως τη λεπτομερή επιβεβαίωση — ανέδειξε τη λειτουργική υπεροχή του συστήματος έναντι των παραδοσιακών προσεγγίσεων και τη σημασία της ενσωμάτωσης καινοτόμων τεχνολογιών στη λειτουργία και την ασφάλεια των σύγχρονων λιμενικών υποδομών.
Το SMAUG εισάγει μια νέα λογική στην ασφάλεια των λιμένων: την ενοποίηση αυτόνομων εναέριων και υποβρύχιων μέσων και σκαφών επιφανείας, σε ένα ενιαίο επιχειρησιακό σύστημα, με συνεχή ροή και ανάλυση δεδομένων που επιτρέπει την έγκαιρη αναγνώριση απειλών και την αποτελεσματικότερη υποστήριξη της λήψης αποφάσεων.
Ωστόσο, η ουσιαστική καινοτομία του έργου δεν περιορίζεται στην τεχνολογία καθαυτή, αλλά επεκτείνεται στη δυνατότητα ενσωμάτωσης αυτών των εργαλείων στο θεσμικό και λειτουργικό πλαίσιο των λιμένων, ενισχύοντας τη διαλειτουργικότητα μεταξύ φορέων και τη συνολική επιχειρησιακή ετοιμότητα. Ιδιαίτερη σημασία αποκτά η επιτήρηση στο υποβρύχιο περιβάλλον, όπου οι συμβατικές πρακτικές παρουσιάζουν εγγενείς περιορισμούς.
Από ερευνητικής και λειτουργικής πλευράς, το SMAUG αποτελεί χαρακτηριστικό παράδειγμα του τρόπου με τον οποίο η ακαδημαϊκή γνώση και η εφαρμοσμένη έρευνα συμβάλουν ενεργά στη διαμόρφωση πολιτικών και επιχειρησιακών πρακτικών σε ευρωπαϊκό επίπεδο. Η συνεργασία μεταξύ πανεπιστημίων, λιμενικών οργανισμών και δημόσιων αρχών επιβεβαιώνει τη σημασία των διεπιστημονικών και διακρατικών συνεργασιών για την αντιμετώπιση σύνθετων προκλήσεων.
Η μετάβαση προς «έξυπνα» και ανθεκτικά λιμάνια δεν αποτελεί πλέον μελλοντική επιδίωξη, αλλά άμεση προτεραιότητα. Μέσα από έργα όπως το SMAUG, καθίσταται σαφές ότι η καινοτομία μπορεί να λειτουργεί ως καταλύτης για την ενίσχυση της ασφάλειας, της αποδοτικότητας και της βιωσιμότητας των ευρωπαϊκών μεταφορικών συστημάτων.
Η Καθηγήτρια Μαρία Μποϊλέ διαθέτει περισσότερα από 25 έτη διεθνούς ακαδημαϊκής και ερευνητικής εμπειρίας στις μεταφορές, τη λιμενική πολιτική και τα logistics. Διευθύντρια του Εργαστηρίου Ποσοτικής Ανάλυσης στη Ναυτιλία του Πανεπιστημίου Πειραιώς, Συντονίστρια της Ευρωπαϊκής Τεχνολογικής Πλατφόρμας Waterborne TP και μέλος της Εκτελεστικής Επιτροπής Διεθνούς Συνεργασίας του Transportation Research Board, National Academies of Sciences, Engineering and Medicine (ΗΠΑ). Έχει συμμετάσχει σε περισσότερα από 100 ερευνητικά έργα, με αντικείμενο τον σχεδιασμό και τη διαχείριση πολυτροπικών συστημάτων μεταφορών καθώς και την διαχείριση και πολιτική λιμένων και τερματικών εγκαταστάσεων.